De revolutie van de bewust alleenstaande moeders
'JE HEBT GEEN MAN NODIG'
Ze hebben dan wel geen man, maar ze willen wel een kind. Hoogopgeleide vrouwen van in de dertig besluiten niet langer te wachten tot ze de ware Jacob tegenkomen. 'Vrouwen kunnen op allerlei manieren aan zaad komen, ook zonder echtgenoot.'
DOOR IRENE VAN DER LINDE
Op een receptie kreeg ik eens van een collega sperma aangeboden. Terwijl we champagne dronken en een bitterbal aten. Vertelde hij dat hij net zijn tweede kind had gekregen, ik dat mijn relatie net uit was. Hij wilde nog veel meer kinderen, hoe meer, hoe beter. Zijn vriendin niet, maar ze had er geen bezwaar tegen als hij bij een andere vrouw kinderen zou krijgen. Dus mocht ik een kind willen dan kon ik bij hem aankloppen. Aan zaad is blijkbaar wel te komen. Wie het niet via borrels en partijen krijgt, kan ook doen als fotomodel Angela Ermakowa (33), die sperma `stal' van tennis-ster Boris Becker. Tijdens zijn laatste optreden op Wimbledon, twee
jaar geleden, had hij een slippertje met het fotomodel in de linnenkast van een Londons hotel. Hij neukte niet, had alleen orale seks en ontkende dan ook dat haar dochter van hem was, toen Ermakowa dat negen maanden later claimde. Dat kon niet, dacht hij. Maar Ermakowa had zijn sperma uitgespuugd en zichzelf ermee bevrucht. DNA-onderzoek bevestigde haar lezing.
De meeste alleenstaande vrouwen die een kind willen. Kiezen voor een anonieme donor van de spermabank. Net zoals hun voorlopers uit de jaren zeventig, de Bewust Ongehuwde Moeders (BOM). Maar zo willen ze nu niet meer heten. BAM: Bewust Alleenstaande Moeders noemen ze zichzelf, waarbij het bewust niet op alleenstaand maar op het moederschap slaat. In tegenstelling tot de feministische BOM-vrouwen, zijn de BAM-vrouwen niet anti-man. Ze kiezen niet om ideologische, maar om praktische redenen voor het moederschap zonder partner. Ze vormen ook geen kleine voorhoede meer. Ze zijn, zeg maar, de Nederlandse Ally MacBeals en Bridget Jones'en. Ze hebben doorgaans een goede baan, een mooi huis, leuke vrienden, kortom een goed leven.
Alleen die man ontbreekt. Op een gegeven moment houden ze op met wanhopig zoeken naar een partner. Ze hadden het graag anders gewild, maar nu ze in de dertig zijn, kiezen ze ervoor alleen een kind te krijgen. `Ik werd helemaal gestrest van dat zoeken naar de ware' zegt Barbara Lammerts van Bueren (35), stafmedewerker bij het Tolkvertaalcentrum Nederland.`En ik besefte dat ik een man ook weinig kans gaf. Ik dacht altijd eerst: zou hij een goede vader zijn, wil hij wel kinderen?' Op de bank in haar appartement in Utrecht ligt de nieuwe editie van Dr. Spock. Kinderfoto's pronken op de vensterbank, de vloer ligt bezaaid met speelgoed, uit een zijkamertje komt babygepruttel. Noor is `geboren' uit vriendschap', staat er op het geboortekaartje. De donor is een goede vriend van Lammerts van Bueren. Hij en zijn vriendin stelden haar op een avond de constructie voor, waarbij hij de biologische vader van haar kind zou worden. Ze `zweefde' de hele avond. De moeder draagt de volledige verantwoordelijkheid, financieel en opvoedkundig. `Het is echt mijn kind. Maar hij is de vader van Noor en iedereen mag dat weten.'
Stille revolutie
`Het is een ware revolutie, maar de maatschappij heeft het nog niet door', zegt Jan Latten, die bij het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) onderzoek doet naar relatie en gezinsvorming. `Door de vrouwenemancipatie en anticonceptie is er veel veranderd voor vrouwen. De meesten kiezen weliswaar nog steeds voor het traditionele gezin dat van vader, moeder en kinderen maar daarnaast ontstaan nieuwe vormen. lnteressant aan dertigers is, dat ze de eerste generatie vormen die massaal de nieuwe opvattingen over relaties in praktijk brengt. De samenleving wordt er nu pas écht mee geconfronteerd . Het aantal bewust alleenstaande moeders zal volgens de sociaal-demograaf Latten toenemen. Het krijgen van kinderen wordt steeds langer uitgesteld: de helft van alle vrouwen krijgt pas boven de dertig het eerste kind. Een kwart van de hoogopgeleide vrouwen stelt het moederschap uit wegens het ontbreken van een partner. Een aantal van hen zal hierdoor kiezen om alvast alleen een kind te nemen, omdat ze geen tijd meer hebben om te wachten. `Door de pil en de nieuwe voortplantingstechnieken zijn huwelijk, seks en kinderen losgekoppeld', vervolgt Latten `vrouwen kunnen op allerlei manieren aan zaad komen, ook zonder echtgenoot. Lesbische stellen zijn de pioniers dit gebied.' Mannen zijn ook niet meer nodig als kostwinner. `Vroeger, in de jaren zestig nog, had je als alleenstaande moeder, zonder kostwinner, een groot probleem. Maar de vrouwelijke dertigers zijn nu goed opgeleid en in staat zelf hun geld te verdienen. De crèche kan de partner vervangen bij de opvoeding . BAM-vrouwen zijn onderdeel van een maatschappelijke ontwikkeling. Zo neemt het aantal alleenstaande fors toe. In de jaren negentig is het aantal volwassenen zonder vaste partner gegroeid van 1,8 miljoen in 1990 tot 2,2 miljoen in 1999. En volgens prognoses van het CBS zal dit aantal nog verder toenemen. Deze groei komt vooral op het conto van alleenstaande dertigplussers. Latten: `Vroeger bleven mensen hun hele leven alleen als ze op hun dertigste nog niet getrouwd waren. Nu is alleen-zijn een tussenfase. Het zijn parttime singles die alleen zijn omdat hun partner niet meer in hun leven paste. Na een tijd krijgen mensen een nieuwe relatie, soms met kinderen van een van de partners uit een vorig huwelijk, waar weer een kind uit de nieuwe relatie bij kan komen; er ontstaan steeds meer van deze patchwork gezinnen.' Zoals bij Sacha Joseph (36), teamleider corporate identity bij Cascade voor visuele vormgeving in Amsterdam. Haar man, waarmee ze tien jaar samen was, verliet haar direct na de geboorte van hun zoon Anthony. Hij vond het niets dat ze wilde blijven werken en zij wilde het absoluut niet opgeven. Ze nam vier jaar lang een dubbele baan om een televisie, een koelkast en een auto aan te kunnen schaffen. `Veel mensen vonden me zielig. Onzin. Ik krijg veel opmerkingen over het feit dat ik alleen ben en werk met een kind. Waar bemoeien mensen zich mee? Al jaren loop ik me te verantwoorden. Ik zou willen dat mensen elkaar minder in hokjes plaatsen.' Haar zoon Anthony, ondertussen zeven jaar, vindt het juist wel leuk dat zijn moeder werkt. `De juf werkt ook.' Wel zou hij zijn vader en moeder weer aan elkaar willen lijmen. `Ik wou dat ik superglue had.' Sacha Joseph wilde graag nóg een kind van haar ex-man: `Ik heb het hem twee keer gevraagd, we waren toen al uit elkaar, want dan zou Anthony een volledig broertje of zusje hebben. Maar hij wilde niet. Ik heb nu een vriend. Sinds een maand woont hij bij ons in huis. Misschien krijgen wij samen nog een kind.' Kinderen krijgen wordt steeds meer los gezien van het hebben van een duurzame relatie. Relaties zijn breekbaarder: er wordt minder getrouwd en een op de vier huwelijken eindigt in een scheiding. Een groeiend aantal mensen woont samen zonder te willen trouwen en meer dan de helft van de kinderen wordt buitenechtelijk geboren. Latten: `Uit onze CBS-cijfers blijkt dat samenwonenden eerder uit elkaar gaan dan gehuwden. De toename van het aantal buitenechtelijke kinderen betekent dat mensen -ondanks de onzekere relatie toch kinderen nemen. Er is in dit opzicht absoluut iets aan het veranderen, alhoewel het nog niet direct in de cijfers te zien is.
In Zweden is deze ontwikkeling al op grotere schaal te zien en meestal loopt Scandinavië voor op Nederland.
Kan ik het wel? Ze dacht eerst dat ze de enige in Nederland was met het plan alleen een kind te krijgen, naar dat bleek niet zo te zijn. Marjan de Wolff (42) runt de in februari 1999 opgerichte single-en-kind-mailinglijst. Ongeveer honderd vrouwen zijn hierbij aangesloten, een stuk of driehonderd zijn `langsgekomen'; het aantal geïnteresseerden -ook uit België- groeit gestaag. Volgens DE Wolff zijn de vrouwen gemiddeld een jaar of 35 en hoogopgeleid. Een veel gestelde vraag op de lijst: kan ik het wel? De Wolff: `Veel vrouwen die dit willen gaan doen, zitten vol met mitsen en maren. Ik zwak dat altijd wat af: er worden ook kinderen geboren zonder
dat het straatje mooi geplaveid is. Je moet wel stevig in je schoenen staan.' Het is geen rozengeur en maneschijn. Het zwaarste is dat je alleen verantwoordelijk bent. `Maar', benadrukt De Wolff, `Het is vooral leuk. Net als bij ieder ander gezin.' De Wolff heeft één dochter, Renée (10). `Ik wist al op mijn twintigste dat ik een kind wilde, met of zonder man.' Ze heeft een vriend als donor gekozen. `Maar', zegt De Wolff `het is een moeilijke vraag om aan een bekende te stellen.' Om de belangen van BAM-vrouwen beter te behartigen, wil De Wolff samen met enkele andere BAM-vrouwen dit najaar de BAM-Stichting oprichten. Het moet een platform voor informatie worden. Ook voor de pers. `Want het is in het belang van ons en onze kinderen dat de vooroordelen over alleenstaand moederschap verdwijnen'. Ook gaat de stichting waarschuwen voor SOA bij donoren en het gevaar van het `grijze' circuit -advertenties in dagbladen en op internet. Daar vind je de vieze Japies', die het bijvoorbeeld écht willen doen. Het meest populair is de A-donor, de anonieme donor van de spermabank. Over een jaar of twee wordt dit type donor verboden. Dan moet de identiteit van de vader bekend worden gemaakt, als het kind daar op latere leeftijd om vraagt. Deze zogenaamde B-donoren bestaan ook nu al, maar zijn erg schaars. Er zijn lange wachttijden: twee jaar wachten op zaad is niet uitzonderlijk. 'Veel ziekenhuizen weigeren een alleenstaande moeder een B-donor', zegt de Wolff. 'Artsen zijn geneigd die voor gangbare stellen te bewaren. Terwijl wij zeggen: alleenstaande moeders zouden júist een B-donor moeten krijgen, omdat de vader ontbreekt bij de
opvoeding.' De C-donor is een bekende. Homovrienden zijn erg in trek, maar ook exen, zwagers: alles is mogelijk. Een risico is dat de donor opeens vader wil zijn. De Wolff: 'Mannen weten vaak niet wat ze gaan voelen voor het kind als het er eenmaal is. Dan willen ze opeens de opvoeding delen.' Aldo Dikker (38) is een C-donor. Zijn ex-vriendin (36), met wie hij ondertussen al vijftien jaar bevriend is, heeft weliswaar een relatie, maar wilde toch liever dat Dikker de vader van haar kind zou worden. 'Omdat ze mij integer vind', verklaart hij haar voorkeur. Nu heeft hij een zoon van zeven maanden en zorgt daar elke maandag voor. Hij vindt het geweldig. 'Veel mensen vragen zich af waarom ik niet met haar ga samenwonen, maar dat willen we niet. Geen van beiden. We hebben respect voor elkaar, dat is belangrijk voor het kind. Ik ga ook niet met haar neuken: we zijn naar het ziekenhuis gegaan voor de kunstmatige bevruchting.' Hij had geen directe kinderwens - mannen kunnen dat lang uitstellen. Maar hij zag veel voordelen. 'Ik ga ervan uit dat ik alleen zal blijven, dus dit is voor mij de ideale manier om toch vader te zijn. Het geeft mij structuur in mijn leven en dwingt me beter voor mezelf te zorgen. Ik voel me wel verantwoordelijk, maar heb geen zeggenschap en de moeder betaald alles.' In eerste instantie reageerde de buitenwereld afwijzend. 'niemand zei: Goh wat leuk.' Maar nu zijn veel mannen jaloers op hem: is dit niet het meest ideaal? Het kost niks, niks is verplicht: hij heeft de lusten zonder de lasten. 'Ik slaap een stuk beter dan andere vaders. We denken aan een tweede.' Zonder man.
En wat betekent het voor het kind? 'Dat is dé vraag voor elke BAM,' erkent Marjan de Wolff: 'Wie ben ik nou dat ik graag een kind wil en dat willens en wetens zonder vader laat opgroeien? Het is iets wat je alleen maar zelf kunt bepalen: heb ik genoeg te bieden?
In ieder geval denken wij er meestal een stuk beter over na dan veel net getrouwde stellen, waarvan er veel weer gaan scheiden.'
Er is nog weinig onderzoek gedaan naar wat de effecten op kinderen zijn, als ze vanaf het begin opgroeien zonder vader. Maar uit de studies die er zijn, blijkt dat de effecten -in welbevinden, schoolprestaties, sociale vaardigheden, probleemgedrag et cetera- niet zo groot zijn. Als ze er zijn, is dit eerder het gevolg van armoede, stigmatisering of van conflicten bij de scheiding. Dat constateerde ook Marjolein Distelbrink, die vorig jaar aan de Erasmus Universiteit promoveerde op haar onderzoek Opvoeden zonder man, over moedergezinnen in de Creools-Surinaamse gemeenschap. In ongeveer de helft van de Creools-Surinaamse gezinnen voeden
moeders hun kinderen alleen op; in autochtone Nederlandse gezinnen is dat tien procent. Distelbrink vergeleek in haar proefschrift de effecten op kinderen die leefden in twee- en in éénoudergezinnen. De verschillen die bij blanke kinderen al klein zijn, bleken bij Creoolse kinderen nog kleiner. 'Dat vond ik opvallend omdat het daar juist zoveel voorkomt.' In Nederland is het ideaal een twee-ouder-gezin. In de Creools-Surinaamse gemeenschap leeft dat ideaal veel minder sterk. Van oudsher vallen Creoolse vrouwen op elkaar terug. Zowel praktisch, emotioneel als economisch. Het delen van de opvoeding is minder een privé-aangelegenheid dan in Nederlandse gezinnen. 'Vaak bleek, ook als er wél een man in huis was, dat de moeders bij opvoedingsproblemen eerder het advies van bijvoorbeeld een zus vroegen dan van hun man. En de omgeving kijkt de vrouwen er niet op aan als ze alleen zijn met kinderen.' De houding van Creools-Surinaamse vrouwen en BAM-vrouwen is vergelijkbaar, volgens
Distelbrink. 'Het moederschap is belangrijk voor hen. Ze willen een kind. Als dit lukt met een man, is het geweldig. Zo niet, dan niet. Ze calculeren in dat het mislukt met een partner. En zijn daardoor minder teleurgesteld. Creools-Surinaamse vrouwen voeden hun dochter op met die boodschap: je kunt het ook zonder man. Wees daar op voorbereid, zorg er dus voor dat je economisch onafhankelijk bent.'
Distelbrink vindt dat in Nederland te veel nadruk wordt gelegd op de aanwezigheid van de biologische vader. 'Waarom? Waarom kan die rol niet door een andere man, een oom, een neef, een vriend, een grootvader, worden vervuld? Hier wordt er altijd moeilijk over gedaan. Nederlandse moeders hertrouwen eerder na een scheiding, dan komt er een stiefvader in huis. Dat geeft juist problemen. Surinaamse vrouwen kiezen eerder voor een LAT-relatie. Zij zorgen ervoor dat het in huis rustig is. En ze willen hun onafhankelijkheid behouden.' De CBS-demograaf Latten lacht: 'Aan het vaderschap wordt geknabbeld.' Biologisch vaderschap zal steeds meer los komen te staan van sociaal vaderschap. Latten is ervan overtuigd dat gezinnen in de toekomst meer matriarchaal, rondom de moeder, georganiseerd zullen zijn. 'Kijk maar naar de naamgeving: kinderen kunnen nu de achternaam van de moeder krijgen. Nederlandse vrouwen gaan het Caraïbisch patroon overnemen. Creools-Surinaamse en Antilliaanse vrouwen zijn in zekere zin trendsetters.
Ongevraagd commentaar
Kathleen Vansteenkist (39) medewerker bij een wetenschappelijk instituut in Leiden, zou ook alleen nog maar een LAT-relatie willen. 'Ik ben te zelfstandig.' Ze heeft een dochter van zeven. Haar naam is gefingeerd omdat ze niet wil dat mensen over haar dochter praten. Ze wil ook niet zeggen wie de vader is, of hij een bekende is of niet. 'Dat is iets wat ik eerst mijn dochter wil vertellen. Ik wil niet dat ze het van de buren of een oom of een tante hoort. Ik zeg altijd tegen iedereen: wees gerust, ik heb het goed geregeld.' Toen ze 31 jaar was, wist ze: ik wil een kind. Ze besloot niet te wachten op een geschikte partner. 'Mijn vader vroeg: wat heb ik fout gedaan? Maar ik zei: je hebt het juist góed gedaan. Ik ben erg zelfstandig en zelfbewust.' Ze kreeg veel ongevraagd commentaar: dat kun je niet maken, alleen een kind. 'Als er problemen zijn, zoals laatst op school, wordt er in eerste instantie gedacht dat de oorzaak ligt in de afwezigheid van de vader. Maar het is een illusie dat ze alleen door mij wordt opgevoed. De crèche en de naschoolse opvang doen bijvoorbeeld ook een deel. Er zijn daar twee mannelijke leiders. Ook haar judoleraar en vioolleraar zijn mannen. Ik let daar wel op. Misschien wordt ze later wel boos. Dat moet dan maar. Ik ben er niet bang voor. Sommige dingen heb je niet in de hand. Ze heeft wel eens gevraagd of haar papa eerst wel met ons heeft gewoond en toen weg is gegaan, dat zou ze niet eerlijk vinden. Toen ik zei dat dat niet zo was vond ze het prima.'
Barbara Lammerts van Bueren had zich het gezinsleven vroeger anders voorgesteld, maar nu vindt ze het alleenstaande moederschap de beste keuze die ze ooit heeft gemaakt. 'Het is heerlijk. Sinds ik Noor heb, is er veel rust in mijn leven gekomen. Ik zou graag aan alle vrouwen die alleen zijn en een kinderwens hebben, willen verkondigen: je hebt geen man nodig. Je kunt je leven in eigen hand nemen.'
(Artikel overgenomen uit het blad: Intermediair, nr. 32, 9 augustus 2001)
